તબાહીનું બીજુ નામ Cloudburst
હવામાન વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર, આ ઘટના સામાન્ય વરસાદ જેવી હોતી નથી. જ્યારે વાદળ ફાટે છે ત્યારે પૂર ઝડપે પાણી વરસવાની સાથે અતિ તીવ્ર વીજળીના કડાકા-ભડાકા, વાદળોનો ગડગડાટ અને ઘણી વખત મોટા પ્રમાણમાં કરા પણ પડે છે. આટલી પ્રચંડ માત્રામાં અને અચાનક પાણી પડવાને કારણે તે ચોક્કસ વિસ્તારમાં પળવારમાં પૂર જેવી વિનાશક સ્થિતિ પેદા થઈ જાય છે, જે પોતાની સાથે તબાહી લઇને આવે છે.
વાદળ ફાટવું એટલે શું?
1. વિજ્ઞાનની ભાષામાં, વાદળ ફાટવાનો અર્થ એવો નથી કે કોઈ ફુગ્ગાની જેમ વાદળ ફૂટી જાય છે. હવામાન વિભાગના અનુસાર જ્યારે કોઈ મર્યાદિત ભૌગોલિક વિસ્તારમાં એક કલાક કે તેનાથી ઓછા સમયમાં 100 મીમી અથવા તેનાથી વધુ વરસાદ પડે, તો તે ઘટનાને ‘વાદળ ફાટવું’ કહેવામાં આવે છે. આ દરમિયાન એટલી તીવ્ર ઝડપે વરસાદ પડે છે કે જાણે આકાશમાંથી પાણીની આખી ડોલ કે નદી એકસાથે નીચે ખાબકતી હોય છે.
2. વાદળ ફાટવા પાછળનું વિજ્ઞાન આ ઘટના પાછળ હવામાન અને ભૌતિકશાસ્ત્રના ચોક્કસ નિયમો કામ કરે છે. ક્યુમુલોનિમ્બસ વાદળોનું નિર્માણ જ્યારે હવામાં ખૂબ જ વધારે ભેજ હોય, ત્યારે ગરમ હવાના પ્રવાહો આ ભેજને ઝડપથી આકાશમાં ઊંચે લઈ જાય છે. આનાથી રાક્ષસી કદના ક્યુમુલોનિમ્બસ વાદળો બને છે. આ વાદળો ઊંચાઈમાં ક્યારેક 12 થી 15 કિલોમીટર જેટલા વિશાળ હોઈ શકે છે. હવાનો ઉપર તરફનો પ્રવાહ સામાન્ય રીતે વાદળોમાં પાણીના ટીપાં ભારે થાય એટલે વરસાદ પડે છે.
વાદળ કેમ ફાટે છે?
જ્યારે ભેજવાળા પવન પહાડો સાથે ભટકાય છે. ત્યારે તેમને ઉપર ચઢવા સિવાય કોઈ રસ્તો નથી હોતો. પહાડો આ વાદળોને એક જ જગ્યાએ રોકી રાખે છે. જેને કારણે વાદળ ત્યાં જ ફાટી પડે છે. તાપમાન વધવાને કારણે દરિયા અને જમીન પરથી પાણીનું બાષ્પીભવન ખૂબ ઝડપથી થઈ રહ્યું છે. વાતાવરણમાં ભેજ સંગ્રહવાની ક્ષમતા વધી ગઈ છે, જેના લીધે ટૂંકા સમયમાં અતિભારે વરસાદ પડવાની ઘટનાઓ વધી રહી છે.
કયા વિસ્તારોમાં વાદળ ફાટવાની શક્યતા વધુ ?
વાદળ ફાટવાની ઘટનાઓ ચોક્કસ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિઓ ધરાવતા વિસ્તારોમાં વધુ જોવા મળે છે.
1. હિમાલયનો પહાડી વિસ્તાર (ઉત્તરાખંડ, હિમાચલ પ્રદેશ, જમ્મુ-કાશ્મીર, લદ્દાખ)
અહીં ઊંચા પહાડો ભેજવાળા વાદળોને આગળ વધતા રોકે છે અને ગરમ-ઠંડી હવાના મિશ્રણથી વાદળો અચાનક ભારે થઈ જાય છે.
2. પશ્ચિમ ઘાટના વિસ્તારો (મહારાષ્ટ્ર, કેરળ, ગોવાના પહાડી વિસ્તારો)
ચોમાસાના પ્રારંભમાં અરબી સમુદ્ર પરથી આવતા ભેજવાળા પવનો આ પહાડો સાથે ભટકાઈને અચાનક ભારે વરસાદ આપે છે.
3. ઉત્તર-પૂર્વ ભારત (મેઘાલય, આસામ, અરૂણાચલ પ્રદેશ)
બંગાળની ખાડીની નજીક હોવાથી અહીં હવામાં ભેજનું પ્રમાણ હંમેશાં સર્વોચ્ચ સ્તરે હોય છે.
વાદળ ફાટ્યા પછી તબાહી
વાદળ ફાટ્યા દરમિયાન, માત્ર ભારે વરસાદ જ નહીં, પણ માટી, મોટા પથ્થરો, વૃક્ષો, ખડકો અને કાંપ પણ પર્વતો પરથી નીચે ધસી આવે છે. આ પાણીને ખતરનાક કાટમાળના પ્રવાહમાં ફેરવે છે જે તેના માર્ગમાં આવતી દરેક વસ્તુને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
વધતી તબાહીના મુખ્ય કારણો
1. સાંકડી ખીણો અને ઢાળવાળી ઢોળાવ:
પર્વતોમાં પાણી ફેલાવવા માટે જગ્યા નથી, તેથી તે ખૂબ જ ઝડપથી નીચે ધસી આવે છે, જે તેના માર્ગમાં ઘરો, રસ્તાઓ અને પુલોને વહાવી દે છે.
2. કામચલાઉ તળાવોનું નિર્માણ અને ભંગાણ:
ક્યારેક, ભૂસ્ખલનને કારણે, નદીનો માર્ગ અવરોધિત થાય છે, અને પાણી ઉપર એકઠું થાય છે, જેનાથી કામચલાઉ તળાવ બને છે. જો આ કુદરતી બંધ તૂટી જાય છે, તો અચાનક પાણીનો મોટો જથ્થો નીચે તરફ વહે છે, જેના કારણે વ્યાપક વિનાશ થાય છે.
3. માનવ પ્રવૃત્તિઓ:
નદીઓ અને નાળાઓ પર અતિક્રમણ, પર્વત કાપવાના રસ્તા અને અન્ય બાંધકામ પ્રોજેક્ટ્સ, કાટમાળનો અયોગ્ય નિકાલ, વનનાબૂદી અને સાંકડા પુલ અથવા કલ્વર્ટ પાણીના પ્રવાહને અવરોધે છે. જ્યારે આ અવરોધ તૂટે છે, ત્યારે પાણી અને કાટમાળ એકસાથે નીચે ધસી આવે છે, જેનાથી નુકસાનમાં વધારો થાય છે.
શું વાતાવરણ પરિવર્તનને કારણે વાદળ ફાટવાની ઘટનાઓ વધી ?
નિષ્ણાતોના મતે, તાજેતરના વર્ષોમાં વાદળ ફાટવાની ઘટનાઓમાં વધારો થયો છે. આબોહવા પરિવર્તનને આનું મુખ્ય કારણ માનવામાં આવે છે. તે જ સમયે, પર્વતીય વિસ્તારોમાં બિનઆયોજિત અને ઝડપી બાંધકામોને કારણે આ ઘટનાઓથી થતા નુકસાનમાં પણ વધારો થયો છે. વૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે, તાપમાનમાં દર 1 ડિગ્રી સેલ્સિયસના વધારા સાથે, હવા લગભગ 7 ટકા વધુ ભેજ જાળવી શકે છે. જ્યારે આ વધારાનો ભેજ ટૂંકા ગાળામાં વરસાદ તરીકે પડે છે, ત્યારે ખૂબ જ ભારે અને ભારે વરસાદની સંભાવના વધે છે, જે વાદળ ફાટવાનું જોખમ પણ વધારી શકે છે.
વાદળ ફાટે ત્યારે કઇ બાબતોનું રાખવુ ધ્યાન ?
1. વાદળ ફાટવાની સ્થિતિમાં, નદીઓ, નાળાઓ અને ખુલ્લી જગ્યાઓમાં જવાનું ટાળો.
2. હવામાન વિભાગ, સ્થાનિક અધિકારીઓ અને વહીવટીતંત્રની સલાહ અને ચેતવણીઓને ધ્યાનથી સાંભળો અને તેનું પાલન કરો.
3. પરિસ્થિતિ સામાન્ય ન થાય ત્યાં સુધી સલામત વિસ્તારમાં રહો.
છેલ્લા અઠવાડિયાથી સતત વરસાદ અને 28 જૂને વાદળ ફાટવાથી અરુણાચલ પ્રદેશમાં પરિસ્થિતિ અત્યંત ગંભીર બની છે. રાજ્યના આશરે 12 જિલ્લાઓ આ કુદરતી આફતથી પ્રભાવિત થયા છે. જોકે, હવે વરસાદ બંધ થઈ ગયો છે અને હવામાન સાફ થવા લાગ્યું છે. સૂર્ય નીકળ્યા પછી, વહીવટીતંત્રે ક્ષતિગ્રસ્ત રસ્તાઓ અને પુલોનું સમારકામ શરૂ કર્યું, પરંતુ ઘણા વિસ્તારોમાં પહોંચવું હજુ પણ મુશ્કેલ છે.
ખેડૂતોને મોટુ નુકસાન
જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પાણીના જોરદાર પ્રવાહથી ખેડૂતોના ઉભા પાક તણાઈ ગયા હતા. જ્યારે સફરજન અને અન્ય ફળોના બગીચાઓને પણ ભારે નુકસાન થયું હતું. ઘણા ઘરો અને ખાનગી મિલકતોને પણ નુકસાન થયું હતું. જેના કારણે સ્થાનિક રહેવાસીઓ આજીવિકા સંકટનો સામનો કરી રહ્યા છે. વહીવટીતંત્રે અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં રાહત અને બચાવ કામગીરી શરૂ કરી છે. નુકસાનનું મૂલ્યાંકન ચાલી રહ્યું છે અને અસરગ્રસ્ત પરિવારોને સહાય પૂરી પાડવાના પ્રયાસો હાથ ધરાયો છે.
શું વાદળ ફાટવાની આગાહી શક્ય છે?
હાલની ટેકનોલોજી મુજબ, વાદળ ફાટવાની ચોક્કસ સમય અને લોકેશન સાથે ક્ષણ અગાઉ આગાહી કરવી ખૂબ જ મુશ્કેલ છે. કારણ કે આ ઘટના ખૂબ જ નાના વિસ્તારમાં અને અચાનક બને છે. જોકે, ડોપ્લર રડાર ટેકનોલોજીની મદદથી કયા વાદળોમાં પાણીનું પ્રમાણ જોખમી સ્તરે વધી રહ્યું છે તેનો અંદાજ થોડા કલાકો પહેલાં લગાવી શકાય છે, જેનાથી તંત્ર એલર્ટ થઈ શકે છે.
વાદળ ફાટવું એ માત્ર એક આકસ્મિક કુદરતી આપત્તિ નથી. પરંતુ તે બદલાતા વૈશ્વિક વાતાવરણ અને ભૌગોલિક પરિસ્થિતિઓનો સંયુક્ત પ્રકોપ છે. પહાડી વિસ્તારોની વિશિષ્ટ રચના અને ગ્લોબલ વોર્મિંગને કારણે વાતાવરણમાં વધતો ભેજ આ ઘટનાઓને વધુ વારંવાર અને વધુ ઘાતક બનાવી રહ્યો છે. જો કે પ્રકૃતિની આ પ્રચંડ શક્તિને રોકવી માનવીના હાથમાં નથી અને તેની ચોક્કસ સમય પૂર્વે આગાહી કરવી પણ એક મોટો પડકાર છે. પરંતુ, આધુનિક ‘ડોપ્લર રડાર’ જેવી ટેકનોલોજીનો વ્યાપ વધારીને, પહાડી વિસ્તારોમાં આડેધડ થતા બાંધકામો પર નિયંત્રણ રાખીને અને સ્થાનિક સ્તરે આપત્તિ વ્યવસ્થાપન તંત્રને સજ્જ કરીને જાનમાલનું નુકસાન નહિવત કરી શકીએ છીએ.
આ પણ વાંચોઃ નવું જીવન શરૂ કરવા જીવનસાથીનો જ ખેલ ખતમ!
Follow Us On Google News
Follow Us On WhatsApp
Follow Us On facebook
Leave a Comment